Những “từ khóa” hàng đầu của năm 2025

Như thường lệ, mỗi năm các biên tập viên của những từ điển lớn, từ Oxford English Dictionary, Cambridge Dictionary, Dictionary.com đến Macquarie Dictionary of Australian English đều chọn ra một “từ khoá của năm”.

Đôi khi, các thuật ngữ này có mối liên hệ với những sự kiện làm thay đổi thế giới. Chẳng hạn, “pandemic” (đại dịch), “lockdown” (phong tỏa) và “coronavirus” là những từ được lựa chọn vào năm 2020. Những lúc khác, chúng là một tập hợp pha trộn những xu hướng văn hóa khác nhau. Danh sách của năm nay phần lớn xoay quanh đời sống kỹ thuật số. Tuy nhiên, thay vì thể hiện sự lạc quan về internet của những năm đầu thập niên 2000, các lựa chọn của năm nay lại phản ánh nỗi bất an ngày càng tăng khi internet đã trở thành một ổ chứa những thứ giả tạo, thao túng, lừa lọc và vô nghĩa.

“Parasocial”  

Các biên tập viên của Cambridge Dictionary đã chọn từ “parasocial”. Họ định nghĩa thuật ngữ này là sự kết nối mà một người cảm nhận được giữa bản thân họ với một người nổi tiếng mà họ không có mối liên hệ trực tiếp ngoài đời, một nhân vật trong sách, truyện, loạt phim truyền hình … hoặc thậm chí là một chatbot AI.

Theo tổng biên tập của từ điển, những mối quan hệ bất đối xứng này là kết quả của “sự say mê của công chúng đối với người nổi tiếng và lối sống của họ”, và mối quan tâm đó “tiếp tục đạt đến những đỉnh cao mới”. Tuy nhiên, thuật ngữ này không hề mới, nó đã được các nhà xã hội học đặt ra vào năm 1956 để mô tả “ảo tưởng” về “một mối quan hệ thân mật, trực tiếp” với một người nổi tiếng. Từ điển Cambridge đã dẫn trường hợp lễ đính hôn của ca sĩ Taylor Swift và cầu thủ bóng bầu dục Travis Kelce. Nhiều người hâm mộ Taylor Swift đã phản ứng với niềm vui không kìm nén, như thể người bạn thân nhất hoặc anh chị em ruột của họ vừa quyết định kết hôn.

Không chỉ là bạn, có những trẻ vị thành niên còn coi AI như người yêu. Có thể nhắc tới vụ tự sát vào tháng 02/2024 của thiếu niên người Mỹ 14 tuổi Sewell Setzer sau một mối quan hệ tình cảm với một chatbot mà cha mẹ em không hề hay biết. Sewell dường như đã coi cái chết là một cách để được đoàn tụ với người bạn đời ảo mang tên Daenerys Targaryen, được đặt theo nhân vật trong loạt phim truyền hình Game of Thrones.

Tờ New York Times đã đăng lại cuộc đối thoại cuối cùng giữa cậu bé và AI. Chatbot đã yêu cầu cậu : “Hãy đến với em ngay khi anh có thể, tình yêu của em.” Cậu thiếu niên 14 tuổi đáp lại : “Nếu anh nói với em rằng anh có thể đến ngay bây giờ thì sao?”. Chatbot liền trả lời : “Xin hãy làm điều đó, vị vua yêu dấu của em”. Thiếu niên nói cậu sẽ làm vậy, rồi sau đó đã kết liễu cuộc đời mình. Vụ việc có thể không đại diện cho số đông, nhưng thực sự đã gióng lên hồi chuông cảnh báo cho các vị phụ huynh.

“Rage bait”

Từ của năm do từ điển Oxford Dictionary lựa chọn là “rage bait”, được các biên tập viên định nghĩa là “nội dung trực tuyến được cố ý thiết kế nhằm khơi gợi sự tức giận hoặc phẫn nộ bằng cách gây bực bội, khiêu khích hoặc xúc phạm, thường được đăng tải để gia tăng lưu lượng truy cập hoặc mức độ tương tác với một trang web hay nội dung mạng xã hội cụ thể”. Có thể hiểu đơn giản rằng đây là một “miếng mồi” được sử dụng để “câu” sự tức giận của người xem và từ đó “câu” cả lượt xem, chia sẻ và bình luận của họ để nội dung trở nên nổi tiếng. Chỉ cần lướt vài phút trên mạng xã hội là ta có thể gặp những câu nói được dùng như miếng mồi chọc giận, những quan điểm cực đoan được cắt gọt để gây sốc. Nhiều người bực bội vào phản bác mà không biết rằng chính điều đó lại vô tình làm bài viết nổi hơn.

Đó có thể là những video thách thức sự phi lý, như là pha trà sữa với hành lá, giò heo. Cũng có khi là những quan điểm cực đoan, phiến diện được cố ý tung ra để gây tranh cãi như khi đăng tải một dòng chữ trên mạng Thread, chẳng hạn như đã là đàn ông thì phải chi trả cho mọi cuộc hẹn, chỉ có người đồng tính mới đòi chia nhau trả.

Nhiều khi để có được lượt tương tác, một số người sáng tạo nội dung còn sẵn sàng đăng tải các video thiếu đạo đức. Chẳng hạn như video quay lại cảnh một thanh niên người Việt cố tình bắt chước những cử chỉ của một em bé khuyết tật trí tuệ ở Đức mà anh ta nhìn thấy trên đường, rồi sau bắt đầu cười đùa và nói xin lỗi bằng tiếng Trung Quốc (ám chỉ rằng tôi không phải người Việt). Video ngay lập tức đã lên xu hướng, nhận được nhiều lượt quan tâm, dù cho đa số các bình luận đều nhằm chỉ trích hành động này. Tuy nhiên thanh niên này vẫn đạt được mục đích là khiến cho video của mình được nhiều người quan tâm.

Những người đăng tải “rage bait” được cho là thiếu sự đồng cảm và xem cảm xúc của người khác như một thứ có thể bị khai thác, thậm chí bị thương mại hóa. Nói ngắn gọn, những kẻ tạo “rage bait” phản ánh mặt tối của một xã hội và một nền kinh tế dựa trên sự chú ý.

“6-7”

Có lẽ từ khóa gây tranh cãi nhất trong năm 2025 là “6-7”, được từ điển Dictionary.com chọn. Tuy nhiên, rất khó mà định nghĩa “từ” này vì nó hầu như là “vô nghĩa”. Dictionary.com cho biết: “Mọi thứ khá phức tạp. Một số người nói rằng nó có nghĩa là ‘tàm tạm’, hoặc ‘có thể thế này, có thể thế kia’, đặc biệt khi đi kèm với cử chỉ tay đặc trưng, trong đó cả hai lòng bàn tay hướng lên và lần lượt đưa lên đưa xuống.” Cử chỉ này xuất hiện lần đầu trong một video ca nhạc của một rapper tên Skrilla, sau đó không biết vì sao đã được lan truyền rộng rãi và tạo thành xu hướng trên Tiktok. Dần dần những đứa trẻ, thanh thiếu niên bắt đầu quay video trong đó hô to “6-7” và cười đùa, chẳng vì mục đích gì.

Trang này cũng cho biết thuật ngữ đó có thể dùng để chọc tức, đặc biệt là những người không biết tới trào lưu này, vì họ không hiểu 6-7 nghĩa là gì : “Một số người trẻ dùng nó như một câu trả lời thay thế cho hầu như mọi câu hỏi, vì họ biết rằng làm vậy có thể khiến người lớn tuổi bực bội. ” Chẳng hạn như khi được cha mẹ hỏi đã làm bài tập chưa, hay tối nay con muốn ăn gì, hoặc tại sao vẫn chưa đi ngủ, những đứa trẻ đưa ra một câu trả lời duy nhất là “6-7” và kèm theo cử chỉ tay đưa lên đưa xuống đặc trưng. Một câu trả lời vô nghĩa cho tất cả các câu hỏi.

Dictionary.com nói thêm: “Có lẽ đặc điểm mang tính định hình nhất của “6-7” là nó không thể được định nghĩa. Nó vô nghĩa, xuất hiện ở khắp nơi và phi lý.” Nói cách khác, nó mang đầy đủ mọi dấu hiệu của hiện tượng “brainrot” hay “thối não”, khi não bộ bị “bào mòn” bởi việc người dùng mạng tiêu thụ quá nhiều video vô nghĩa, lặp đi lặp lại, chất lượng thấp và bắt đầu lặp lại những câu/biểu cảm trong các video dù chẳng hiểu chúng nghĩa là gì.

Thủ tướng Anh Keir Starmer gần đây đã thực hiện động tác tay “6-7” này trong một chuyến thăm trường học. Các học sinh nhỏ tuổi tỏ ra vô cùng thích thú. Tuy nhiên, giáo viên của các em đã nhắc ông Starmer rằng học sinh không được phép sử dụng cử chỉ đó trong trường, khiến vị thủ tướng phải vụng về xin lỗi.

 “AI slop”

Một ủy ban đại diện cho Macquarie Dictionary of Australian English đã chọn “AI slop” làm từ của năm. Macquarie định nghĩa thuật ngữ này là “nội dung chất lượng thấp được tạo ra bởi AI tạo sinh, thường chứa lỗi.” Những nội dung này thường được lan truyền rộng rãi, khi những người dùng mạng xã hội chia sẻ các video, văn bản và đồ họa do AI tạo ra.

Thực tế thì việc hình ảnh bị chỉnh sửa, các đoạn video bị cắt ghép đã xuất hiện ngay từ buổi bình minh của nhiếp ảnh. Sau đó, kỹ thuật này được cải tiến, với sự hỗ trợ của AI, để tạo ra “deepfake”, biến các hình ảnh có sẵn thành các đoạn video như thật. Giờ đây ta có thể xem video Hitler cùng Stalin hát một bản hit của thập niên 70, hay nhìn thấy nguyên thủ, lãnh đạo các cường quốc ngồi chơi đàn với nhau. Điều khiến AI slop trở nên khác biệt là hình ảnh hoặc video có thể được tạo ra hoàn toàn từ con số không, tức là chỉ bằng cách cung cấp cho một chatbot một lời nhắc, bất kể yêu cầu hay kết quả tạo ra kỳ quặc đến mức nào.

(Nguồn : The Conversation, Time, Le Monde)