Chầm riêng Chà Pây, nghệ thuật trình diễn độc xướng của người Khmer Nam bộ

Chầm riêng Chà pây là loại hình nghệ thuật trình diễn dân gian độc xướng của đồng bào Khmer Nam Bộ, có thể trình diễn ở rất nhiều không gian khác nhau, người biểu diễn vừa đàn vừa hát, nghệ thuật này có nguồn gốc từ rất lâu đời và từng phát triển mạnh mẽ trong cộng đồng người Khmer Nam Bộ.

Theo tiếng Khmer, “chầm riêng có nghĩa là ca hát, Chà pây là đờn Chà pây. Trong lúc diễn tấu, nghệ nhân hay người nghệ sĩ biểu diễn vừa đàn từng đoạn nhạc, sau đó vừa tự hát từng câu ứng tác về một đề tài đã chuẩn bị sẵn nào đó. Bài biểu diễn do đó  không chỉ là những tác phẩm đã soạn sẵn mà còn do nghệ nhân ngẫu hứng nhanh tại chỗ để độc diễn. Tuy nhiên, cũng có những lúc người hát không dựa vào tích truyện nào mà ứng tác ngay trên sân khấu, thể hiện những vần thơ do chính mình sáng tác, nhằm phản ánh hiện thực cuộc sống, bộc lộ tâm tư, tình cảm và ước vọng của con người. Những lời ca ấy mang giá trị giáo dục, nhân văn sâu sắc.

Nói đến Chầm riêng Chà pây trước hết phải nói đến đàn chà pây. Đàn chà pây có cần rất dài, hình dáng giống như hình lá bồ đề và gần giống như đàn đáy của người Việt, nhưng 4 góc thùng đàn được cắt tròn chứ không vuông góc. Đàn Chà pây đã có từ rất lâu đời của người Khmer Nam bộ. Nó là nhạc khí 2 dây gảy gồm 12 phím đàn theo hệ thống thang âm ngũ cung. Thùng đàn có chiều ngang mặt trước 37 cm, chiều ngang mặt sau 30 cm, thành đàn thấp khoảng 6 cm. Thùng đàn làm bằng gỗ cây lành canh hoặc cây mít. Trên mặt đàn có gắn bộ phận mắc dây đàn đồng thời cũng là ngựa đàn. Cần đàn làm bằng gỗ cứng dài khoảng 120 cm, ngọn cần đàn được uốn cong và chạm trổ hoa văn rất đẹp.

Người chơi Chầm riêng Chà pây chủ yếu dựa vào cốt truyện để ứng tác thành những đoạn thơ, thường là thể thơ 4 câu mỗi câu 7 chữ để hát. Và sau mỗi đoạn thơ lại gảy đàn Chà pây một câu nhạc đệm. Để hát xong một đoạn truyện có khi kéo dài suốt đêm. Cũng có khi Chầm riêng Chà pây không có tích truyện mà là những khổ thơ kể về tâm trạng hay tình huống nào đó của cuộc đời. Điệu thức Chầm riêng Chà pây gồm: Phát chây, phát chây cớt, som phôn, som phôn cớt, ang kô reach chơn prây srây, ang kô reach chơn prây rốs.

Không gian và thời gian của một cuộc biểu diễn Chầm riêng Chà pây cũng rất tự do, không bị ràng buộc bởi một quy định nào. Tùy ngữ cảnh, người nghệ nhân có thể biểu diễn kéo dài từ 1-2 giờ, trong những cuộc vui như đám cưới, hay các lễ hội lớn trong làng, người chơi Chầm riêng Chà pây có thể ứng tác và say mê đàn hát từ lúc hoàng hôn xuống cho đến tận tinh mơ sáng hôm sau. Do lời thơ chủ yếu là được ứng tác, do tài nghệ riêng của từng nghệ nhân nên từ khúc nhạc dạo, câu nhạc đệm cùng với cách luyến láy và khúc nhạc kết đến giọng điệu của mỗi người tạo nên sắc thái độc đáo riêng, đây chính là nét độc đáo nhất của loại hình nghệ thuật dân gian này.

Để biểu diễn được Chầm riêng Chà Pây một cách trọn vẹn, nghệ nhân không chỉ cần kỹ thuật đàn điêu luyện mà còn phải am hiểu sâu sắc về văn hóa, ngôn ngữ và văn học dân tộc. Những kiến thức ấy giúp họ sáng tác lời ca phù hợp với từng hoàn cảnh, không gian biểu diễn.

Trước đây, hầu như mỗi phum sóc đều có người biết hát Chầm riêng Chà pây. Tuy nhiên, do đặc tính truyền miệng mà số lượng nghệ nhân Chầm riêng Chà pây từ trước tới nay không nhiều. Chính vì vậy số nghệ nhân biết hát Chầm riêng Chà pây ở Nam Bộ còn lại khá ít và có nguy cơ mai một.

NGỌC SƠN