Mùi trầu của nội

Ông nội tôi qua đời khi ba vừa lên sáu, vào một buổi chiều đông mưa buồn u ám. Bà nội nuôi một đàn con, cô hai là chị đầu, ba tôi là con út, thứ chín. Bà nội ở với con trai lớn là bác ba. Bà nội bị mù. Ba kể lúc đó ba chưa có vợ, ba dạy học ở Nha Trang, cuối tuần đạp xe về nhà. Ba chở nội xuống Nha Trang chữa mắt nhưng bác sĩ bó tay, rồi bắt xe lửa vô Sài Gòn nhưng bác sĩ đành chịu. Lúc đó nội mới ngoài năm mươi.

Tuy không nhìn thấy nhưng nội vẫn chống gậy mò mẫm đi lại trong nhà, ra sân ra vườn. Ngày nhỏ tôi nhớ thỉnh thoảng ba tôi về Quang Thạnh chở nội ra nhà tôi ở. Nhưng chừng mươi ngày, nửa tháng nội nhớ nhà, nhớ cái giường, nội đòi về. Nội ghiền trầu, đi đâu cũng mang theo khay trầu.

Khay trầu – vật bất ly thân của nội. Khay trầu bằng gỗ hình vuông, trong khay có một bị vải đựng trầu cau, để giữ cho trầu cau tươi lâu. Ngoài ra còn có một hũ vôi, một ống nhổ, một ống ngoáy, một lọn xác dún. Xác dún là vỏ một loại cây, nhai sẽ có độ dẻo. Nội nói có trầu, có cau mà thiếu vôi miếng trầu không đỏ, còn thiếu xác dún miếng trầu không dẻo, lỏng bỏng mất ngon. Ngoài ra trong khay còn có một con dao nhỏ, nội xài lâu lắm nên nó mòn lỉn, chỉ còn một mảnh nhỏ nhưng bén ngọt. Nội để cắt trầu, cau và xác dún.

Răng rụng hết nên nội phải ngoáy trầu cho nhuyễn mới ăn được. Những lúc rảnh, tôi hay ngồi bên, nói: “nội đưa con quấy trầu cho nội ăn”. Nội cắt nửa lá trầu, một lát cau, quệt tí vôi, xé tí xác dún rồi gói gọn lại, nhận vô ống ngoáy. Tôi ngoáy nhuyễn rồi đưa nội. Nội khư trầu ra và luôn vào miệng, gọn gàng, không rơi rớt chút nào.

Một miếng trầu nội nhai lâu, răng rụng mà nhai móm mém ngon lành. Có khi nội sai tôi đổ ống nhổ, hoặc ra lu múc tí nước chế vô hũ vôi cho khỏi khô. Tất cả đó là tài sản hiện hữu mà nội sờ được hàng ngày.

Nội ít ngủ nên dậy rất sớm. Khi cả nhà còn ngủ, mọi thứ còn im ắng nội đã dậy, lặng lẽ ngồi ngoáy trầu, lặng lẽ ngồi nhai trầu trong bóng tối. Và điều đó đối với nội cũng bình thường, vì sáng hay tối đối với nội cũng bình thường, không có gì khác. Khi vừa thức dậy tôi đã nghe mùi trầu thơm nồng phảng phất từ buồng nội bay qua. À vậy là nội dậy rồi, nội dậy ăn trầu rồi.

Mùi trầu thơm nồng, nồng mà không gắt, mùi trầu dễ chịu, phảng phất, phảng phất…

Hồi đó ít có ai rảnh ngồi chơi với nội, nội ở nhà một mình. Căn nhà im ắng, lâu lâu nghe con Ki già biếng sủa sủa lên vài tiếng và tiếng cục tác liên thanh của con gà mái tìm ổ. Rồi lại im ắng. Nghe tiếng bước chân, nội hỏi tôi : “làm gì đó con, có đi học hay còn làm gì nữa không, ngồi chơi với nội chứ sao đi miết dị con?”

Cũng có khi tôi ngồi nghe nội kể chuyện đời xưa. Chuyện của nội ôi thôi đủ chuyện. Từ chuyện trong làng đến chuyện dòng họ, từ chuyện trong nhà đến chuyện chính phủ. Nội kể hồi nạn dịch hạch năm 1945, gần như trong làng nhà nào cũng có người chết, có nhà hai, ba người chết. Rồi chính phủ cho xe ngựa chở cả làng xuống Nha Trang tiêm thuốc. Rồi chuyện những người trong dòng họ, người này ở chi này, người nọ ở nhánh kia, người tôi gọi bằng bà Tám, người tôi gọi ông Chín…Tôi nghe, chẳng hứng thú gì. Sau này hiểu chuyện mới thấy nội kể thiệt uổng công, vì kể chuyện dòng họ cho một đứa con nít đúng là uổng công, nó có nhu cầu tìm hiểu dòng họ gì đâu. Nhưng nội cần gì tôi có nhu cầu tìm hiểu hay không, nội chỉ cần được kể, kể để được nhớ.

Tôi chỉ thích nghe chuyện ma. Nội kể chuyện hồi còn con gái gánh trái cây trong vườn đi chợ bán. Hồi đó không có đồng hồ nên không biết giờ giấc, cứ ngủ một giấc giật mình dậy thì lo gánh đồ đi chợ. Trời tối mù, đường vắng, đang đi nghe tiếng chân chạy bịch bịch phía sau, ngừng lại chờ đi cùng cho có bạn. Trời tối chỉ thấy cái bóng trắng. Cứ vừa gánh vừa nói chuyện, đến lúc trời mờ mờ sáng nhìn sang, không thấy ai. Không thấy ai. Chỉ còn một luồng gió lạnh… Ôi nghe nội kể mà lạnh tới sống lưng.
…
Hồi đó cũng có lúc rảnh nhưng tôi không ở nhà với nội mà chạy chơi với tụi nhỏ hàng xóm. Một đứa con nít thấy không có gì vui hơn chơi với tụi nhỏ hàng xóm, chơi với thằng Tèo lùn, thằng Gái, con Mọn, chị em Mừ Gái, Mừ lùn… Nó ham chơi vì nó làm gì hiểu được nỗi cô đơn của một người già, nói xa hơn là làm sao hiểu được nỗi khổ của một người đàn bà quê, tôi muốn dùng hai chữ “đàn bà”, nghe thương lắm. Người đàn bà ấy chồng mất sớm, một mình cặm cụi nuôi đàn con. Rồi người đàn bà ấy chưa già đã sống trong mù lòa tăm tối…

Mới đó đã gần nửa thế kỷ nội nhẹ cánh phiêu bồng ở cõi xa xăm. Cái khay trầu đã thành hư không. Những câu chuyện đời xưa sẽ dần quên lãng. Nội đã thành miền ký ức. Miền ký ức lâu lâu chợt hiện về những hình ảnh ngày xưa yêu dấu.

Nghe thoảng đâu đây mùi thơm nồng, nồng mà không gắt, mùi của quê hương, mùi của hương đồng gió nội…

Phảng phất đâu đây.

Mùi trầu của nội…

NGUYỄN THỊ THANH LOAN