Trầm Tử Thiêng và “Bài Hương ca vô tận”
Huỳnh Duy Lộc
Trầm Tử Thiêng (tên thật là Nguyễn Văn Lợi) sinh ngày 1 tháng 10 năm 1937 tại Đại Lộc, Quảng Nam, học tiểu học và trung học ở quê nhà rồi vào Sài gòn học Trường Sư phạm, tốt nghiệp năm 1958 và bắt đầu đi dạy học. Năm 1958 cũng là năm ông bắt đầu viết nhạc và một trong những nhạc phẩm đầu tay của ông là “Bài hương ca vô tận” (1967) đã được nhiều người biết đến qua giọng ca của Thái Thanh. Năm 1966, ông nhập ngũ và viết nhiều bản nhạc về những người lính của Quân lực Việt Nam Cộng hòa như “Quân trường vang tiếng gọi”, “Đêm di hành”, “Mưa trên poncho”, những bản nhạc có tính thời sự như “Chuyện chiếc cầu đã gãy” (1968) nói về chiếc cầu Trường Tiền trên sông Hương bị giật sập vào Tết Mậu Thân và “Tôn nữ còn buồn” (1970) nói về cơn bão tàn phá nhiều tỉnh của miền Nam và những tình khúc như “Mộng sầu”, “Tưởng niệm”, “Đưa em vào hạ”…
Ông làm việc trong ngành phát thanh học đường từ năm 1970 cho tới tháng 4 năm 1975 và bị kẹt lại trong nước suốt 10 năm nên đã có những cảm xúc và chất liệu để viết nhiều bản nhạc thể hiện tâm tình của người dân miền Nam sau năm 1975.
Trong thời gian định cư tại Mỹ từ năm 1985 cho đến khi qua đời vào năm 2000, ông làm cố vấn cho Ban chấp hành Hội Ký giả Việt Nam hải ngoại và tiếp tục sáng tác những tình khúc. Ngày 25 tháng 1 năm 2000, ông từ trần tại Trung tâm y tế West Anaheim, California.
Nhạc sĩ Phạm Duy đã viết về nhạc sĩ Trầm Tử Thiêng trong tập hồi ký “Thời hải ngoại”: “Vào năm 1985, tại hải ngoại, ta thấy Trầm Tử Thiêng xuất hiện tại Nam Cali. Đây mới là người sáng tác sung mãn nhất trong đám nhạc sĩ lưu vong. Trầm Tử Thiêng trong thời kỳ còn kẹt lại trong nước — từ 1975 cho đến 1985 — viết những bài tình ca như “Một Thời Uyên Ương”, “Một Thời Để Nhớ”, “Tình Khúc Sau Cùng”, “Ru Ca Trên Thành Phố Đỏ”… Ngoài ra, anh còn có những bài “Tâm Ca Của Người Tù Vượt Biển”, “Hành Ca Trên Nông Trường Oan Nghiệt” khi anh bị bắt vì tội vượt biên và phải về sống tại rừng U Minh.
Khi được tha vào khoảng năm 1981, anh lại tiếp tục tìm cách vượt biên, nhưng không thành công. Trong dịp mưu tìm tự do này, anh gặp một người đàn bà trước kia đưa đò cho Mặt Trận Giải Phóng, bây giờ đưa đò giúp người vượt biên, anh bèn viết bài “Mẹ Hậu Giang”. Người mẹ này không làm chính trị, bà là hiện thân của tình thương…
Bài “Hạnh Phúc Ta, Hạnh Phúc Người” mà anh soạn sau đó nói về những cái chơi vơi của đời sống con người : đã là nạn nhân của hạnh phúc cho nên đi tìm hạnh phúc… Nhưng rồi lại gặp phải đau khổ khi đi tìm hạnh phúc!
Đến năm 1982, anh lại tìm đường vượt biên nữa nhưng cũng thất bại và khi anh gặp một người đưa đò thứ hai thì anh viết bài “Người — Lại Đưa Đò”.
Rồi khi Trầm Tử Thiêng vượt biên thành công thì anh có bài “Trại Tỵ Nạn Galang”, trong đó anh mô tả tâm trạng của một kẻ mới vừa thoát thân nhưng không quên nói tới những điều trắc trở của những người phải sống ở đảo lâu năm. Bài “Chiều Trên Đảo Trầm Tư” mô tả tâm trạng của một người ở giữa con đường đi và con đường về. Bởi vì trại tỵ nạn không phải là nơi để mình định cư, chỉ là bến đợi, bến chờ… Do đó người nhạc sĩ nhìn về phía trước chỉ thấy biển, nhìn về phía sau chỉ thấy rừng. Biển thì đầy nguy biến, rừng thì mênh mông. Phía trước mờ mịt, đường dốc thấp dốc cao, phía tương lai thế nào không biết, chỉ nhớ thấp thoáng là có em ở phía trước mặt.
Tại đảo, Trầm Tử Thiêng gặp Trần Đình Quân là tác giả bài “Tình Ca Xứ Huế”. Hai người cùng gia nhập tổ chức sinh hoạt văn nghệ dành cho các thanh niên ở đảo. Từ khi sang đến Mỹ, Trầm Tử Thiêng soạn “Tình Ca Mùa Đông”, “Mười Năm Yêu Em”, “Đêm Nhớ Về Sài Gòn”, “Thư Xuân Hải Ngoại”, “Hãy Hát Lên Tin Yêu”, “Giã Từ Mùa Đông”, “Hãy Hát Tình Thương Về Biển Đông” (viết cho chương trình đại nhạc hội yểm trợ tầu Lumière trong chiến dịch vớt người ở Biển Đông), “Hãy Vui Lên Khi Lòng Còn Biết Buồn”, “Hối Tiếc”, “Tưởng Niệm”, “Mây Hạ”… (Hồi ký Phạm Duy, tập 4, tr. 285, 286, 287)
“Bài Hương ca vô tận” được viết vào thời kỳ đầu trong hoạt động sáng tác của ông (năm 1967) đã nổi tiếng khắp nơi với giọng hát của nữ ca sĩ Thái Thanh. Vào thời kỳ này, không có nhạc sĩ nào đưa tên riêng của một người con gái vào nhạc phẩm của mình vì nó có tính cách quá riêng tư, khó gây cảm xúc cho người nghe nên “Bài Hương ca vô tận” với tên Hương trong nhan đề và được lặp đi lặp lại nhiều lần đã thể hiện một cách nhìn mới rất phóng khoáng của chàng nhạc sĩ trẻ Trầm Tử Thiêng.
Ngay đoạn mở đầu của ca khúc, ông đã tha thiết kêu tên “Hương” tới 3 lần:
“Hát nữa đi Hương, hát điệu nhạc buồn điệu nhạc quê hương – Hát nữa đi Hương hát lại bài ca tiễn anh lên đường – Ngày đao binh chưa biết còn bao lâu – Cuộc phân ly may mắn thì qua mau – Hát nữa đi Hương, hát để đợi chờ…”
Và tên Hương được nhắc lại nhiều lần, thể hiện tình cảm thiết tha và lời ông muốn nhắn gởi tới nàng.
Lời ca của “Bài Hương ca vô tận” là nỗi trăn trở của một người trẻ tuổi khi đất nước chìm trong khói lửa chiến tranh, khi “núi rừng đầy hoa bỗng thành chiến trường” và “đồng tan hoang nên lúa ngại đơm bông”. Nàng tiễn anh đi, chưa biết đến khi nào mới gặp lại vì ”ngày đao binh chưa biết còn bao lâu”, nhưng tiếng hát đượm buồn của nàng sẽ còn vang vọng mãi trong tâm tưởng của anh suốt những năm dài xa cách.
BÀI HƯƠNG CA VÔ TẬN
Hát nữa đi Hương hát điệu nhạc buồn điệu nhạc quê hương.
Hát nữa đi Hương hát lại bài ca tiễn anh lên đường.
Ngày đao binh chưa biết còn bao lâu,
Cuộc phân ly may lắm thì qua maụ
Hát nữa đi Hương hát để đợi chờ.
Hương ơi…sao tiếng hát em,
Nghe vẫn dạt dào, nghe vẫn ngọt ngào
Dù em ca những lời yêu đương,
Hay chuyện tình gãy gánh giữa đường.
Dù em ca nỗi buồn quê hương,
Hay mưa giăng thác đổ đêm trường.
Hát chuyện vai em tóc xõa bồng mềm dịu ngọt môi em.
Hát mãi nghe Hương cho hồng làn da kẻo đời chóng già.
Ngày xa xưa em vẫn nằm trong nôi,
Mẹ ru em câu hát dài buông lơị
Hát để yêu cha ấm lại ngày già.
Hát nữa đi Hương câu nhạc thành nguồn gợi chuyện đau thương.
Hát kể quê hương núi rừng đầy hoa bỗng thành chiến trường.
Đồng tan hoang nên lúa ngại đơm bông,
Thuyền ham đi nên nước còn trông mong.
Khiến cả đêm thâu tiếng em rầu rầu.
Hương ơi, sao tiếng hát em,
Nghe vẫn dạt dào, nghe vẫn ngọt ngào
Dù em ca những lời yêu đương,
Hay chuyện tình gãy gánh giữa đường.
Dù em ca nỗi buồn quê hương,
Hay mưa giăng thác đổ đêm trường.
Hát nữa đi Hương, hát đi Hương, hát mãi đi Hương.
HUỲNH DUY LỘC giới
