Một loài khỉ quý hiếm đang biến mất khỏi một khu rừng nhưng lại phục hồi mạnh mẽ ở khu rừng khác tại Việt Nam

Tưởng chừng đã tuyệt chủng trong nhiều thập kỷ, khỉ (người Việt gọi là voọc) mũi hếch Tonkin đã được tái phát hiện trong các nhóm phân tán vào những năm 1990 — và khu vực sinh sống chính của chúng ở Khau Ca, Việt Nam, đã chứng kiến ​​số lượng tăng gấp ba lần trong 20 năm qua, theo các cuộc khảo sát dân số gần đây.

Mặc dù có tin tốt, đây vẫn là một trong nhiều loài linh trưởng ở châu Á được công nhận nằm trong số những loài có nguy cơ tuyệt chủng cao nhất thế giới.

Theo kênh CNN (Mỹ), voọc mũi hếch là loài đặc hữu của Việt Nam, chỉ được tìm thấy trong những mảng rừng tại hai tỉnh cực Bắc của đất nước. Năm 2002, một quần thể chỉ khoảng 50 con được phát hiện tại Khau Ca, bổ sung vào số ít địa điểm mà loài này được tìm thấy trở lại vào cuối thập niên 1980 và trong những năm 1990, sau khi từng bị cho là đã tuyệt chủng.

Cuộc điều tra mới nhất từ tổ chức bảo tồn phi lợi nhuận Fauna & Flora International cho thấy quần thể voọc mũi hếch tại Khau Ca đã tăng gấp 3 lần kể từ năm 2002, với 160 cá thể – ước tính khoảng 80% toàn bộ loài – hiện đang sinh sống trong khu bảo tồn. Kết quả khảo sát mang lại hy vọng sống sót đối với voọc mũi hếch và có thể là mô hình cho các khu rừng khác ở Việt Nam để khôi phục quần thể loài linh trưởng này.

Sở hữu khuôn mặt với những mảng màu khác thường, loài khỉ này lại rất nhút nhát và kín đáo. Chính điều đó gây khó khăn cho việc thống kê số lượng voọc mũi hếch, thách thức đã kéo dài suốt nhiều thập niên. Do bị săn bắt ráo riết để làm dược liệu trong y học cổ truyền và đôi khi để lấy thịt, loài voọc mũi hếch hiếm khi xuất hiện đến mức vào thập niên 1980, nhiều người tin rằng chúng đã tuyệt chủng.

Không lâu sau khi phát hiện quần thể này tại Khau Ca, Fauna & Flora International đã thành lập trạm thực địa bảo tồn, đồng thời xây dựng các đội bảo tồn cộng đồng để bảo vệ và tuần tra rừng, hỗ trợ tháo gỡ bẫy thú và báo cáo dấu hiệu phá rừng hoặc săn bắt trái phép.

Để hỗ trợ các cộng đồng vốn chủ yếu dựa vào canh tác nông nghiệp hoặc khai thác lâm sản trong rừng, dự án cũng tạo ra những nguồn thu nhập mới, chẳng hạn để người dân tham gia các đội tuần tra rừng. Những đối tác bảo tồn khác, như New Nature Foundation và Denver Zoo, cũng đang nỗ lực giảm áp lực lên rừng bằng cách phân phát những loại bếp tiết kiệm nhiên liệu, giúp giảm tới 50% nhu cầu sử dụng củi đốt.

Ông Tran Van On, thành viên đội bảo tồn cộng đồng của Fauna & Flora International cho biết người dân địa phương đã gia tăng đáng kể nhận thức về công tác bảo tồn voọc mũi hếch. Ông chia sẻ: “Ngày nay, người dân không chỉ quan tâm hơn đến việc bảo tồn loài đặc hữu này của Việt Nam mà còn nhận thức rõ hơn về tầm quan trọng của việc bảo vệ các hệ sinh thái rừng và những loài động vật hoang dã khác”.

Câu chuyện về hai khu rừng

Cuộc khảo sát gần đây của Khau Ca trái ngược hoàn toàn với cuộc khảo sát được thực hiện ở Quan Ba, nơi trước đây có số lượng voọc lớn thứ hai.

Theo ông Chu, các nhân viên tuần tra ở Quan Ba ​​(Quản Bạ là một huyện miền núi cũ nằm ở phía Bắc tỉnh Hà Giang, Việt Nam.) đã không nhìn thấy loài này kể từ năm 2020, và trong cuộc khảo sát gần đây nhất vào năm 2024, họ cũng không tìm thấy dấu hiệu nào của đàn khỉ.

Theo Chu, vấn đề lớn nhất là việc trồng bạch đậu khấu trong rừng. Bạch đậu khấu, một loại gia vị quý giá dùng trong thực phẩm và y học, có thể mang lại thu nhập tốt . Nhưng việc trồng trọt loại cây này đòi hỏi phải chặt phá cây để giảm độ che phủ dày đặc và đốn cây lấy củi để phơi khô quả sau khi thu hoạch, làm suy thoái hệ sinh thái rừng mà các loài như khỉ mũi hếch Tonkin cần để sinh tồn.

Số lượng cá thể khỉ mũi hếch Tonkin quý hiếm ở Khau Ca đã tăng gấp ba lần kể từ khi được phát hiện vào năm 2002. Động thực vật

Khi quần thể lớn được phát hiện lần đầu tiên ở đó vào năm 2007, tổ chức Fauna & Flora đã thành lập ba đội bảo tồn cộng đồng trong khu vực để hỗ trợ công tác bảo vệ và tuần tra, theo lời ông Chu. Nhưng không giống như Khau Ca, Quan Ba ​​không phải là khu vực được bảo vệ chính thức, điều này hạn chế những gì các tổ chức có thể làm về quản lý môi trường sống lâu dài và các quy định bảo vệ.

Nhưng tổ chức Fauna & Flora vẫn chưa từ bỏ việc tìm kiếm ở Quan Ba: họ vẫn duy trì một nhóm tuần tra ở đó, bởi vì “khu vực này quá rộng, nên cơ hội nhìn thấy chúng rất thấp — vì vậy chúng tôi nghĩ rằng chúng chưa biến mất hoàn toàn”, Chu nói.

Hiện tại, tổ chức phi lợi nhuận này đang xây dựng các hành lang động vật hoang dã từ Khau Ca, với hy vọng một ngày nào đó sẽ kết nối với Quan Ba.

“Ở đó có hệ sinh thái rất đa dạng, đặc biệt là các loài lưỡng cư và bò sát,” Chu cho biết.

“Nhưng có một điều chắc chắn là, nếu chúng ta coi đó là khu vực thứ hai (dành cho loài khỉ), thì chúng ta phải có nhiều biện pháp bảo vệ hơn nữa và cố gắng giảm thiểu sự hiện diện của con người trong rừng.