Yếu tố khoa học mang tính tàn phá đằng sau những trận lũ quét ở Nepal

Nepal, quốc gia nằm trọn trong dãy Himalaya hùng vĩ, thường xuyên phải đối mặt với những trận lũ quét đột ngột, mang sức tàn phá kinh hoàng. Những thảm họa này không chỉ là kết quả của mưa lớn theo mùa gió mùa, mà còn là sản phẩm của một chuỗi yếu tố khoa học phức tạp, từ địa hình cực đoan, sự mất ổn định của sông băng, đến biến đổi khí hậu đang ngày càng gia tăng nguy cơ. Gần đây, thảm họa tháng 8/2026 tại khu vực biên giới Nepal – Tây Tạng,  khi một dòng nước khổng lồ ập xuống các thung lũng Bhote Koshi và Trishuli mà không hề có dấu hiệu báo trước, hàng trăm người đã thiệt mạng và gần 3.000 người khác vẫn đang mất tích đã một lần nữa phơi bày rõ ràng những cơ chế tàn phá này.

Địa hình Himalaya – “cái nôi” của lũ quét

Nepal có địa hình dốc đứng, từ đỉnh núi cao trên 8.000 m xuống đến thung lũng sông chỉ trong khoảng cách ngắn. Khi một khối lượng lớn vật chất (nước, bùn, đá, băng) bị giải phóng ở thượng nguồn, lực hấp dẫn và độ dốc khiến chúng lao xuống với tốc độ cực lớn, tạo thành dòng chảy hỗn hợp (debris flow) được ví như “bê tông lỏng”. Dòng này có thể chứa trên 40% trầm tích, đạt vận tốc hơn 10 m/s, thậm chí vượt 50 km/h, cuốn theo đá tảng, cây cối và phá hủy mọi thứ trên đường đi. Thung lũng hẹp của các sông như Bhote Koshi, Trishuli càng khuếch đại sức mạnh của dòng lũ, khiến mực nước có thể dâng cao hàng mét chỉ trong vài chục phút.

Sụp sông băng và hiệu ứng dây chuyền

Một trong những cơ chế nguy hiểm nhất là sụp sông băng (glacial collapse) hoặc lở băng – đá (ice-rock avalanche). Tháng 8/2026, một phần lớn sông băng ở độ cao khoảng 5.200 m tại vùng Langtang (gần biên giới Nepal – Trung Quốc) đã tách ra và rơi xuống hơn 1.200 m. Khối băng – đá này tạo ra tín hiệu địa chấn mạnh tương đương động đất độ lớn 5,2, ban đầu bị nhầm lẫn là động đất. Vật liệu sụp đổ tạm thời chắn dòng sông Lhende Khola (phụ lưu của hệ thống Bhote Koshi), tạo thành hồ tạm. Khi đập tạm bị phá vỡ, lượng nước và mảnh vụn được giải phóng đột ngột, tạo thành trận lũ quét lan xa gần 100 km về phía hạ lưu, gây thiệt hại nặng nề về người và tài sản.

Đây là ví dụ điển hình của “thảm họa dây chuyền” (hazard cascade): sụp băng → lở đá → chắn sông → vỡ đập tạm → lũ quét. Các hồ băng (glacial lakes) hình thành do sông băng tan cũng tiềm ẩn nguy cơ vỡ hồ băng (GLOF – Glacial Lake Outburst Flood), khi đập tự nhiên (thường là bãi tích tụ) bị phá hủy bởi mưa, động đất hoặc lở đất.

Biến đổi khí hậu – yếu tố khuếch đại dài hạn

Himalaya đang ấm lên nhanh hơn mức trung bình toàn cầu (elevation-dependent warming). Theo các nghiên cứu, Nepal đã mất khoảng một phần ba khối lượng băng trong hơn 30 năm qua; tốc độ tan băng ở vùng Hindu Kush Himalaya giai đoạn 2011–2020 nhanh hơn khoảng 65% so với thập niên trước. Lớp đất đóng băng vĩnh cửu (permafrost) – vốn như “keo” giữ vững sườn núi và đáy sông băng – cũng đang tan chảy, làm suy giảm độ ổn định của các sườn dốc.

Kết quả là sông băng mỏng hơn, dễ tách rời hơn; các hồ băng gia tăng cả về số lượng và diện tích; và nguy cơ sụp đổ, lở đất, lũ quét tăng lên. Mưa cực đoan do biến đổi khí hậu (bao gồm cả hiện tượng sông khí quyển – atmospheric rivers) càng làm bão hòa đất và gia tăng áp lực lên hệ thống sông băng. Dù chưa thể khẳng định biến đổi khí hậu là nguyên nhân trực tiếp duy nhất của từng sự kiện cụ thể, các nhà khoa học đều đồng thuận rằng nó đang tạo ra điều kiện thuận lợi để những thảm họa kiểu này xảy ra thường xuyên và nghiêm trọng hơn.

Các yếu tố bổ trợ khác

Ngoài ra, hoạt động địa chất (Nepal nằm trên vành đai va chạm mảng Ấn Độ – Âu Á), phá rừng, xây dựng đường sá không quy hoạch và đô thị hóa nhanh cũng làm tăng tính dễ bị tổn thương. Đất bị mất lớp thực vật bảo vệ dễ bị xói mòn, trong khi các khu dân cư và hạ tầng ngày càng mở rộng xuống các thung lũng sông – nơi chịu tác động trực tiếp của lũ.

Bài học và hướng đi phía trước

Những trận lũ quét ở Nepal không còn chỉ là “thiên tai ngẫu nhiên”, mà là hệ quả của sự tương tác phức tạp giữa địa hình cực đoan, sự mất ổn định của hệ thống sông băng và biến đổi khí hậu. Để giảm thiểu thiệt hại, cần tăng cường giám sát sông băng và hồ băng bằng vệ tinh, xây dựng hệ thống cảnh báo sớm, quy hoạch không gian an toàn hơn và thúc đẩy các giải pháp thích ứng với khí hậu ở cấp độ khu vực.

Nepal và cộng đồng quốc tế đang đứng trước thách thức lớn: làm thế nào để sống chung với những ngọn núi đang thay đổi nhanh chóng dưới tác động của khí hậu. Việc hiểu rõ các yếu tố khoa học đằng sau mỗi trận lũ quét chính là bước đầu tiên để bảo vệ tính mạng và sinh kế của hàng triệu người sống dưới chân Himalaya.

THANH CHUNG