Quan hệ Nhật-Trung khó tan băng tại thượng đỉnh APEC năm nay

Những phát biểu của Ngoại trưởng Trung Quốc Vương Nghị khi gặp cựu Ngoại trưởng Nhật Bản Takeshi Iwaya tại Bắc Kinh cuối tháng 9 đã gây nhiều đồn đoán về ý định thực sự của Bắc Kinh.

Iwaya dẫn đầu phái đoàn kinh tế của Hiệp hội Xúc tiến Thương mại Quốc tế Nhật Bản. Ngoài cuộc gặp với Vương Nghị ngày 28/9, Phó Thủ tướng Hà Lập Phong cũng hội đàm riêng với ông. Hà Lập Phong muốn ngăn đà suy giảm đầu tư Nhật Bản vào Trung Quốc, còn việc Vương Nghị đồng ý gặp đặt ra câu hỏi liệu Trung Quốc có muốn đưa quan hệ song phương trở lại quỹ đạo hay không.

Theo Bộ Ngoại giao Trung Quốc, Vương Nghị nhắc Iwaya rằng năm tới kỷ niệm 55 năm bình thường hóa quan hệ ngoại giao. Ông nói các liên kết cần được hàn gắn và yêu cầu Nhật Bản “sớm sửa chữa những lời nói và hành động sai lầm” của lãnh đạo về vấn đề Đài Loan, đồng thời có thái độ đúng đắn với lịch sử và nhận thức khách quan về Trung Quốc.

Quan hệ hai nước căng thẳng từ năm ngoái, khi Thủ tướng Sanae Takaichi phát biểu rằng một cuộc tấn công của Trung Quốc vào Đài Loan sẽ đe dọa sống còn với Nhật Bản, cho phép nước này thực thi quyền tự vệ tập thể. Bắc Kinh liên tục yêu cầu bà “rút lại” bình luận. Việc Vương Nghị dùng từ “sửa chữa” thay vì “rút lại” khiến một số người tự hỏi liệu lập trường Trung Quốc có mềm mỏng hơn không.

Cuộc gặp diễn ra trước thềm thượng đỉnh APEC tại Thâm Quyến (18-19/11), nơi Tokyo có thể thăm dò khả năng Takaichi gặp Tập Cận Bình bên lề. Năm 2014, Thủ tướng Shinzo Abe từng tận dụng APEC Bắc Kinh để gặp Tập lần đầu, sau thỏa thuận thỏa hiệp bốn điểm giúp hạ nhiệt căng thẳng liên quan quần đảo Senkaku/Điếu Ngư.

So với thỏa thuận 2014, vấn đề Đài Loan nay được đặt ngang hàng với Senkaku. Trong bài phát biểu chính sách ngày 5/10, Takaichi gọi Trung Quốc là “nước láng giềng quan trọng” và cam kết thúc đẩy quan hệ chiến lược cùng có lợi, đồng thời khẳng định sẽ mạnh mẽ nêu quan điểm về Biển Hoa Đông, Biển Đông và các hoạt động quân sự của Trung Quốc.

Tuy nhiên, việc tan băng vẫn khó. Iwaya không có quan hệ gần gũi với Takaichi nên khó làm cầu nối. Lập trường cứng rắn với Trung Quốc đang giúp nội các Takaichi duy trì tỷ lệ ủng hộ cao và đã góp phần giúp đảng LDP thắng cử Hạ viện. Việc mềm mỏng với Bắc Kinh vì thế tiềm ẩn rủi ro chính trị lớn.

Sau khi ổn định quan hệ với Mỹ, Tập Cận Bình cũng không còn vội nhượng bộ Nhật Bản. Lịch trình nội bộ Trung Quốc với hội nghị trung ương Đảng sắp tới càng khiến khả năng có cuộc gặp thượng đỉnh Nhật-Trung bên lề APEC năm nay trở nên xa vời.