Biển Đông- không gian chiến lược then chốt để khẳng định vị thế cường quốc khu vực của Trung Quốc

Biển Đông từ lâu đã không còn chỉ là vùng biển tranh chấp về chủ quyền lãnh thổ. Với Trung Quốc, đây là không gian chiến lược then chốt để khẳng định vị thế cường quốc khu vực và hướng tới ảnh hưởng toàn cầu.

Từ khi công bố “đường chín đoạn” (còn gọi là đường lưỡi bò), Bắc Kinh đã thể hiện rõ tham vọng kiểm soát gần như toàn bộ Biển Đông. Việc xây dựng, bồi đắp và quân sự hóa hàng loạt đảo nhân tạo ở quần đảo Hoàng Sa và Trường Sa trong thập niên vừa qua không đơn thuần là hành động bảo vệ chủ quyền theo cách hiểu truyền thống. Đó là bước đi có tính toán nhằm biến các thực thể địa lý thành căn cứ quân sự tiền tiêu, có khả năng kiểm soát không phận, hải phận và các tuyến hàng hải quan trọng bậc nhất thế giới.

Lợi ích của Trung Quốc ở Biển Đông mang tính đa tầng. Về kinh tế, đây là khu vực chứa trữ lượng dầu khí đáng kể và nguồn hải sản lớn. Về địa chiến lược, Biển Đông là “cửa ngõ” quan trọng nối liền Ấn Độ Dương với Thái Bình Dương. Việc kiểm soát vùng biển này giúp Bắc Kinh tăng cường khả năng chống tiếp cận (A2/AD), hạn chế sự hiện diện của các lực lượng bên ngoài, đặc biệt là Mỹ và đồng minh, đồng thời tạo thế đứng vững chắc hơn trong đàm phán với các nước láng giềng.

Trung Quốc thường nhấn mạnh rằng các hoạt động của mình mang tính phòng thủ, xuất phát từ “quyền lợi lịch sử” và nhu cầu bảo vệ an ninh. Tuy nhiên, cách tiếp cận thực tế – từ việc sử dụng lực lượng dân quân biển, áp đặt vùng nhận dạng phòng không, đến thái độ bác bỏ phán quyết của Tòa Trọng tài thường trực năm 2016 – cho thấy Bắc Kinh ưu tiên sức mạnh thực tế hơn là các ràng buộc pháp lý quốc tế hiện hành, đặc biệt là Công ước Liên Hợp Quốc về Luật Biển (UNCLOS).

Đối với các nước trong khu vực, tham vọng này tạo ra áp lực kép. Một mặt, họ phải đối mặt với sự hiện diện ngày càng tăng của Trung Quốc trên thực địa. Mặt khác, họ cũng cần duy trì quan hệ kinh tế với nền kinh tế lớn thứ hai thế giới. Sự phân hóa trong nội bộ ASEAN về vấn đề Biển Đông phần nào phản ánh thực tế này.

Nhìn rộng hơn, Biển Đông trở thành một trong những điểm nóng thể hiện sự cạnh tranh chiến lược giữa Trung Quốc và Mỹ cùng các đồng minh. Các sáng kiến như QUAD, AUKUS hay việc tăng cường hợp tác quốc phòng giữa Mỹ với Philippines, Nhật Bản, Australia… đều có mối liên hệ trực tiếp hoặc gián tiếp với nỗ lực cân bằng ảnh hưởng của Bắc Kinh tại khu vực.

Tham vọng của Trung Quốc ở Biển Đông không phải là hành động ngắn hạn. Đó là một phần trong chiến lược dài hạn nhằm tái định hình trật tự khu vực theo hướng có lợi hơn cho mình. Câu hỏi đặt ra không chỉ là Trung Quốc muốn gì, mà còn là các nước trong khu vực và cộng đồng quốc tế sẽ phản ứng như thế nào trước tham vọng ấy – bằng đối thoại, bằng luật pháp quốc tế, hay bằng việc gia tăng răn đe quân sự.

Biển Đông hôm nay không chỉ phản chiếu tham vọng của một cường quốc đang trỗi dậy, mà còn là phép thử cho khả năng duy trì ổn định và luật lệ ở khu vực Ấn Độ Dương – Thái Bình Dương trong những thập niên tới.

NGHỊ BÌNH