Tiềm năng của Nhật Bản như một “lựa chọn thứ ba” cho ASEAN

ASEAN đang tìm kiếm một đối tác thứ ba. Nhật Bản phù hợp với vai trò đó — nếu biết tận dụng cơ hội.

Các nước ASEAN từ lâu theo đuổi chiến lược “trung tâm” nhằm duy trì tự chủ, tránh phụ thuộc quá mức vào bất kỳ cường quốc bên ngoài nào — dù là Mỹ, Trung Quốc hay nước khác — thông qua cách tiếp cận đa hướng. Mở rộng hợp tác với càng nhiều đối tác ngoài khu vực càng tốt trong các lĩnh vực thương mại, đầu tư và phát triển hạ tầng đã trở thành chiến lược hữu ích để xây dựng nền tảng cho sự tự chủ đó.

Trong số những thách thức đặt ra, không gì quan trọng hơn việc xác định cách ứng xử với Mỹ và Trung Quốc, cũng như giữ cân bằng giữa hai bên. Mỹ vẫn là cường quốc quân sự hàng đầu thế giới và giữ vị trí trung tâm trong hệ thống tài chính – tiền tệ toàn cầu. Mỹ cũng là nguồn đầu tư lớn nhất vào ASEAN và thị trường xuất khẩu lớn nhất của nhiều nước thành viên. Ảnh hưởng của Mỹ trong khu vực không thể xem nhẹ. Tuy nhiên, chính sách đối ngoại khó đoán của chính quyền Trump thứ hai đang làm xói mòn sức mạnh mềm của Mỹ, trong khi Trung Quốc tăng cường tiếp cận với các nước thuộc “Global South”, trong đó có ASEAN. Quan hệ hợp tác giữa Trung Quốc và các nước ASEAN đang ngày càng sâu sắc.

Bắc Kinh trình bày mối quan hệ với ASEAN như một cơ hội mang lại sự ổn định và phát triển lớn hơn. Bằng chứng thể hiện qua bốn sáng kiến lớn: Sáng kiến Phát triển Toàn cầu (GDI), Sáng kiến An ninh Toàn cầu (GSI), Sáng kiến Văn minh Toàn cầu (GCI) và Sáng kiến Quản trị Toàn cầu (GGI). GDI kêu gọi thúc đẩy kinh tế toàn cầu và hợp tác cùng có lợi hướng tới phát triển mạnh mẽ, xanh hơn và cân bằng hơn; GSI kêu gọi cách tiếp cận an ninh chung, bao trùm, hợp tác và bền vững. Đây là hai trụ cột quan trọng nhất.

Trước sự tiếp cận của Trung Quốc, các nước ASEAN đã thống nhất ủng hộ GDI. Các văn kiện chính của ASEAN hoan nghênh sáng kiến này, và tất cả các nước ASEAN đều tham gia Nhóm Bạn bè của GDI tại Liên Hợp Quốc. Với các nước ASEAN, việc nhận thêm đầu tư, hỗ trợ tài chính và kỹ thuật từ Trung Quốc thông qua GDI phù hợp với nhu cầu phát triển của họ. Riêng GSI lại khác: Campuchia, Lào, Myanmar và Timor-Leste đã bày tỏ ủng hộ rõ ràng, nhưng ASEAN với tư cách tập thể thì chưa. Malaysia đã thể hiện sẵn sàng bắt đầu tham vấn về việc tham gia GSI. Tháng 8/2026, Indonesia và Trung Quốc cũng thỏa thuận tăng cường tập trận chung, hợp tác công nghiệp quốc phòng và công nghệ.

Tuy nhiên, các nước ASEAN không từ bỏ cam kết về tự chủ. Tháng 3/2025, trước khi chính quyền Trump thứ hai nhậm chức, ASEAN thành lập Nhóm Công tác Địa kinh tế ASEAN (AGTF); sau đó, trước khủng hoảng Trung Đông, nhóm này được tổ chức lại thành Nhóm Địa kinh tế ASEAN (AGG) vào tháng 3/2026. AGG đang xem xét các biện pháp ASEAN cần áp dụng trước cạnh tranh địa kinh tế ngày càng gay gắt — những biện pháp có ý nghĩa sống còn đối với khối. Đối với các nước ASEAN đang đối mặt với “bước ngoặt địa kinh tế” như một thách thức mới, việc duy trì chiến lược đa hướng và mở rộng quan hệ hợp tác với các đối tác thứ ba ngoài Mỹ và Trung Quốc ngày càng trở nên quan trọng để bảo vệ tự chủ.

Nhật Bản nên nhận ra nhu cầu này và đóng vai trò đối tác thứ ba, hay “lựa chọn thứ ba”, cho các nước ASEAN. Các lĩnh vực hợp tác tiềm năng rất rộng: an ninh năng lượng, môi trường và chuyển đổi xanh (GX), hạ tầng số bao gồm AI và bán dẫn, phát triển hạ tầng, cũng như hợp tác an ninh thông qua chuyển giao trang thiết bị quốc phòng và hỗ trợ xây dựng năng lực. Tầm nhìn FOIP cập nhật công bố tháng 5/2026 cũng cho thấy Nhật Bản muốn tăng cường các vấn đề mà ASEAN coi là quan trọng. Nhật Bản nên tận dụng triệt để các cơ chế then chốt hiện có để sâu sắc hóa hợp tác với ASEAN: Cộng đồng Phát thải Zero châu Á (AZEC), Đối tác về Năng lượng và Tài nguyên Rộng lớn châu Á (POWERR Asia), Hỗ trợ An ninh Chính thức (OSA), cùng khung ODA hiện đã dễ dàng hơn trong việc huy động tài chính từ khu vực tư nhân.

RCEP — hiệp định thương mại tự do quy mô lớn bao gồm Nhật Bản, ASEAN và các đối tác khu vực khác — sẽ được rà soát vào năm 2027. Nhật Bản và ASEAN nên cùng nhau duy trì một trật tự kinh tế khu vực tự do hơn, mở hơn và dựa trên luật lệ. Ngoài ra, việc hỗ trợ các nước ASEAN mở rộng vai trò trên các diễn đàn toàn cầu rộng lớn hơn, cũng như cùng nhau bảo vệ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ, sẽ ngày càng quan trọng.

Cuộc khảo sát thường niên “The State of Southeast Asia” do Viện ISEAS – Yusof Ishak (Singapore) thực hiện liên tục cho thấy Nhật Bản là quốc gia ngoài khu vực được các nước ASEAN tin tưởng cao nhất. Lý do đáng được chú ý. Theo ấn bản mới nhất năm 2026, câu trả lời hàng đầu cho câu hỏi vì sao tin tưởng Nhật Bản là: “Nhật Bản là bên liên quan có trách nhiệm, tôn trọng và bảo vệ luật pháp quốc tế” (41,4%). Tiếp theo là “Nhật Bản có nguồn lực kinh tế lớn và ý chí chính trị để lãnh đạo toàn cầu” (22,7%). Trong việc hợp tác với các nước ASEAN để duy trì một trật tự khu vực mong muốn, danh tiếng của Nhật Bản như người ủng hộ trật tự quốc tế dựa trên luật lệ có thể là tài sản quý giá nhất của nước này.

Nguồn: Oba Mie, “Japan’s Potential as a ‘Third Option’ for ASEAN,” The Diplomat, 05/10/2026