Phan Thanh Giản qua ghi chép của các sử gia nước ngoài

Phan Thanh Giản sinh năm 1796 tại làng Bảo Thạnh, Kiến Hòa (nay là tỉnh Bến Tre), là một công thần triều Nguyễn, làm quan qua 3 triều Minh Mạng, Thiệu Trị và Tự Đức từ năm 1826 đến năm 1867, lần lượt kinh qua 58 chức vụ lớn, nhỏ.

Mới 6 tuổi, ông phải chịu cảnh mồ côi mẹ (mẹ ông, bà Lâm Thị Búp, từ trần khi mới 26 tuổi) rồi cha ông bị vu khống và bị một năm tù oan, ông xin được thay cha làm sưu dịch của tù nhân. Cảm động trước tấm lòng hiếu thảo của ông, viên quan đã cho ông ở gần nơi cha bị giam cầm để vừa trau dồi kinh sử, vừa có cơ hội thăm cha mỗi ngày. Ông sống nhờ vào tình thương của người mẹ kế và những người hàng xóm tốt bụng. Sau đó, ông thi đậu đệ tam giáp tiến sĩ xuất thân khoa Bính Tuất (1826), là tiến sĩ đầu tiên của Nam Kỳ, được triều đình bổ dụng làm quan.

Hoạn lộ của Phan Thanh Giản rất lận đận: ông đã 7 lần làm cho vua tức giận, không chỉ bị giáng chức, mà có khi phải theo quân tiền hiệu lực làm lính. Nhưng mỗi lần như vậy, chỉ sau một thời gian ngắn, ông lại được phục chức, rồi từng bước được thăng đến những chức cao nhất trong triều đình, lần lượt giữ chức Thượng thư các bộ Hình, bộ Lại, bộ Binh; 6 lần được cử làm Cơ mật viện đại thần và Chánh sứ toàn quyền đại thần.

Năm 1863, vua Tự Đức cử ông làm chánh sứ sang thương thuyết với hoàng đế Napoléon III của Pháp xin chuộc lại 3 tỉnh miền Đông Nam Kỳ. Trước khi đi, vua Tự Đức ướm hỏi: “Trước kia ngươi bỏ 3 tỉnh Nam kỳ chắc là đã có cân nhắc, vậy ngươi còn có ý gì nữa chăng?”. Phan Thanh Giản tâu: “Thần xét kỹ thời thế, không bỏ không được, nay thần vâng mệnh đi sứ, việc thành hay không đều tùy nước Tây, thần chỉ biết hết lòng hết sức mà thôi”.

Khi thực dân Pháp tiếp tục đẩy mạnh cuộc xâm lược để chiếm nốt 3 tỉnh miền Tây Nam Kỳ, vua Tự Đức liền phục chức và thăng bổ Phan Thanh Giản làm Hiệp biện Đại học sĩ Hộ bộ Thượng thư sung Kinh lược sứ 3 tỉnh Vĩnh Long, An Giang, Hà Tiên (1865) để sai phái ông vào Nam. Phan Thanh Giản khước từ nhưng vua không chấp thuận. Sau đó, ông lại xin hưu trí với lý do “vì tuổi già sức yếu không kham được việc lớn”, vua cũng không cho nên ông phải vâng mệnh.

Ngày 20 tháng 6 năm 1867, Pháp đánh chiếm Vĩnh Long, yêu cầu ông gửi mật thư cho thủ thành An Giang và Hà Tiên buông súng đầu hàng. Trước sức mạnh áp đảo của Pháp về mặt quân sự, biết không thể giữ nổi nên để tránh đổ máu vô ích, ông đã quyết định trao thành, không kháng cự, chỉ yêu cầu người Pháp phải bảo đảm an toàn cho dân chúng. Thế là chỉ trong 5 ngày (20-24 tháng 6 năm 1867), Pháp chiếm trọn 3 tỉnh miền Tây không tốn một viên đạn. Sau khi thành Vĩnh Long mất, ông tuyệt thực suốt 17 ngày, rồi uống thuốc độc tự tử vào ngày 4 tháng 8 năm 1867 ở tuổi 71.

Sau khi hay tin mất 3 tỉnh miền Tây, triều đình Huế, đem ông ra đình nghị, cho rằng việc mất 6 tỉnh Nam kỳ là do lỗi của ông nên tước hết chức tước và đục bỏ tên ông trên bia tiến sĩ. Mãi đến năm đầu Đồng Khánh (1886) mới đem ra nghị án và khôi phục nguyên chức cho ông là Hiệp biện đại học sĩ, lãnh Binh bộ Thượng thư, Nam Kỳ kinh lược Chánh sứ toàn quyền đại thần và cho khắc lại tên ông trên bia tiến sĩ như cũ.

GS K. W. Taylor của Đại học Cornell (Hoa Kỳ) đã viết về Phan Thanh Giản: “Vào tháng 11 năm 1861, Đô đốc Charner được thay thế bởi Đô đốc Louis Adolphe Bonard (1805-1867). Bonard mở rộng lãnh thổ do Pháp kiểm soát, bao gồm Biên Hoà vào tháng 12 năm 1861 và Vĩnh Long vào tháng 3 năm 1862. Vào tháng 6 năm 1862, một phái bộ của Huế thương thảo Hiệp định Saigon với Bonard, theo đó vua Tự Đức chấm dứt chính sách chống Thiên Chúa giáo, chịu bồi thường một khoản chiến phí và công nhận chủ quyền của Pháp ở 3 tỉnh Biên Hoà, Gia Định và Định Tường, bao gồm toàn bộ đồng bằng ở phía Bắc sông Cửu Long. Người dẫn đầu phái bộ Việt Nam thương thảo về Hiệp định Saigon (Hoà ước Nhâm Tuất) là Phan Thanh Giản (1796-1867). Xuất thân từ một dòng họ bần hàn ở Vĩnh Long, ông đậu tiến sĩ vào năm 1826, là vị tiến sĩ đầu tiên của Nam Kỳ trước năm 1856. Vào thập niên 1830, ông được cử đi sứ sang triều đình Mãn Thanh và trở thành một trợ thủ đắc lực của Trương Đăng Quế trong triều đình Tự Đức vào thập niên 1850.

Vào năm 1862, ông là người phát ngôn hàng đầu của chủ trương thực tế là chống Pháp sẽ rất vô vọng và ngoại giao là phương sách khả dĩ duy nhất. Hiệp ước Saigon là nền tảng trên đó quan hệ giữa Pháp và Việt Nam được xác lập. Ngoài việc giao cho Pháp 3 tỉnh miền Đông, hiệp ước này còn dành cho những người Công giáo quyền tự do tín ngưỡng. Triều đình Huế phải miễn cưỡng để Phan Thanh Giản thương thảo về Hiệp ước Saigon vì một hậu duệ của nhà Lê đã xuất hiện ở Bắc kỳ, lãnh đạo một cuộc khởi nghĩa. Vua Tự Đức biết rằng mình không thể vừa chống Pháp ở Nam kỳ, vừa đánh dẹp cuộc khởi nghĩa ở Bắc kỳ…

Tự Đức cố gắng thực hiện các điều khoản của Hiệp ước Saigon. Ông rút quân và các viên chức ra khỏi 3 tỉnh đã nhượng cho Pháp và từ bỏ chính sách cấm đạo Thiên Chúa. Vài hoạt động chống Pháp bùng phát ở những vùng hẻo lánh phía Nam và phía Tây Saigon, nhưng đều bị đánh dẹp chỉ trong vòng một năm. Tự Đức không khuyến khích những hoạt động chống Pháp nhưng không chịu đựng nổi sự mất mát 3 tỉnh miền Đông nên vào mùa xuân năm 1863, chỉ một thời gian ngắn sau khi phê chuẩn Hiệp ước Saigon, ông cử một phái bộ do Phan Thanh Giản dẫn đầu sang Pháp để thương thảo một hiệp ước mới với Chính phủ Paris. Khi ấy, hoàng đế Louis Napoleon để tâm tới sự can thiệp quân sự ở Mexico và có vẻ bị hấp dẫn bởi đề nghị của Phan Thanh Giản về những sự nhượng bộ hào phóng về thương mại và tài chánh nếu như 3 tỉnh miền Đông được trả lại cho Việt Nam. Phan Thanh Giản trở về Việt Nam vào năm 1864 với một bản dự thảo hiệp ước bao gồm những điều khoản này và còn có điều khoản cho phép Pháp đóng quân tại Saigon. Tuy nhiên một năm sau, hy vọng của người Việt tiêu tan vì hoàng đế Louis Napoleon nhất quyết giữ Hiệp ước 1862…

Năm 1863, Đô đốc Bonard chiếm 3 tỉnh miền Tây: Vĩnh Long, An Giang và Hà Tiên. Phan Thanh Giản, khi ấy là Kinh lược sứ, cho rằng kháng cự là vô ích nên Pháp không gặp sự kháng cự nào. Chỉ có một trường hợp thương vong duy nhất là Phan Thanh Giản: ông tự tử, thừa nhận thất bại của chủ trương đàm phán ôn hoà với Pháp. Cái chết của Phan Thanh Giản đã giúp cho Tự Đức đổ hết lên đầu ông tội làm mất 6 tỉnh Nam kỳ và ông bị lên án tại Huế sau khi chết” (A History of the Vietnamese, tr. 449, 450, 453, 454)

Năm 2002, nhà xuất bản L’Harmattan ở Pháp đã ấn hành tác phẩm “Phan Thanh Gian, patriote et précurseur du Vietnam” về những năm cuối đời của Phan Thanh Giản của 2 tác giả Phan Thị Minh Lễ và Pierre Ph. Chaigneau.

HUỲNH DUY LỘC