Đỗ Hữu Vị – người con Tổng đốc Phương và giấc mơ bay trên bầu trời thế giới

Ngày 29/6/2022, tại Paris, một quảng trường nhỏ ở quận 16 được chính thức mang tên Do Huu Vi. Địa điểm ấy nằm tại giao điểm đại lộ Versailles và quai Louis-Blériot, bên dòng Seine. Với người Pháp, đây là cách ghi nhớ một sĩ quan từng phục vụ trong quân đội Pháp và tử trận trong Thế chiến thứ nhất. Với người Việt, tấm biển “Place Do Huu Vi” gợi lại câu chuyện đặc biệt về một thanh niên Sài Gòn cách đây hơn một thế kỷ: Đỗ Hữu Vị (1883–1916), con trai Tổng đốc Đỗ Hữu Phương, người Việt đầu tiên được ghi nhận có bằng phi công quân sự.

Đỗ Hữu Vị sinh ngày 17/2/1883 tại Chợ Lớn, trong một gia đình giàu có và có vị thế đặc biệt ở Nam Kỳ. Cha ông, Đỗ Hữu Phương, là một đại điền chủ nổi tiếng, từng giữ nhiều chức vụ quan trọng  và được người Sài Gòn gọi là Tổng đốc Phương,  xếp vào hàng những người giàu nhất đất Nam Kỳ. Trong gia đình ấy, những người con được tạo điều kiện tiếp xúc với nền giáo dục Pháp và đời sống phương Tây. Đỗ Hữu Vị theo học La San Taberd ở Sài Gòn, sau đó được gửi sang Pháp học tại Janson-de-Sailly và Louis-le-Grand.

Năm 1904, khi mới ngoài hai mươi tuổi, Vị thi đỗ vào Trường Võ bị Saint-Cyr – một trong những trường quân sự danh tiếng nhất của Pháp. Hai năm sau, ông tốt nghiệp với quân hàm thiếu úy và gia nhập Trung đoàn Lê dương. Con đường binh nghiệp đưa chàng trai Chợ Lớn tới Bắc Phi, nơi quân đội Pháp đang tiến hành những chiến dịch quân sự tại Maroc.

Chính ở Bắc Phi, cuộc đời Đỗ Hữu Vị bắt đầu rẽ sang một hướng chưa từng có. Đầu thế kỷ XX, máy bay vẫn còn là một phát minh mới mẻ. Những chiếc phi cơ bằng gỗ, vải và kim loại mỏng manh vừa xuất hiện trên bầu trời thì quân đội đã bắt đầu nhận ra khả năng sử dụng chúng để trinh sát. Vị, vốn đã quen với chiến trường, nhanh chóng bị cuốn hút bởi kỹ thuật hàng không.

Năm 1911, ông trở về Pháp học bay và được cấp bằng phi công. Các tài liệu Việt Nam và Pháp đều ghi nhận đây là cột mốc quan trọng đưa Đỗ Hữu Vị trở thành phi công quân sự người Việt đầu tiên được biết đến trong lịch sử. Khi ấy, hàng không quân sự mới ở buổi sơ khai; vì vậy việc một người Việt Nam bước vào lĩnh vực này là một sự kiện đặc biệt. Tài liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I gọi ông là phi công người Việt và là người đi đầu trong những chuyến bay trinh sát ở Maroc.

Đỗ Hữu Vị không chỉ học bay mà còn trực tiếp tham gia những nhiệm vụ nguy hiểm. Ông kết bạn với Victor Ménard và cùng thực hiện những chuyến bay đường dài. Một tư liệu Việt Nam dẫn lại báo Tràng An cho biết cuối năm 1911, Vị cùng Ménard thực hiện chuyến bay vòng quanh nước Pháp. Năm 1912, ông trở lại Maroc, tham gia phi đội trinh sát của tướng Brulard. Từ trên những chiếc máy bay còn thô sơ, ông cùng đồng đội thu thập thông tin về vị trí và hoạt động của đối phương, mở ra một kiểu chiến tranh hoàn toàn mới.

Năm 1913, Đỗ Hữu Vị trở về Đông Dương. Toàn quyền Albert Sarraut nhờ ông tham gia xây dựng những cơ sở ban đầu cho ngành hàng không thuộc địa. Ông không chỉ làm công việc tổ chức mà còn trực tiếp thử nghiệm những phương tiện bay mới. Theo Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, ông tham gia thử nghiệm những chiếc thủy phi cơ đầu tiên trên sông Cửu Long. Các nguồn báo chí Việt Nam cũng ghi lại những cuộc trình diễn và thử nghiệm kỹ thuật của ông tại Sài Gòn và Hà Nội, thu hút sự chú ý của công chúng đương thời.

Nhưng Đỗ Hữu Vị không muốn ở lại hậu phương khi chiến tranh nổ ra.

Tháng 8/1914, Thế chiến thứ nhất bùng nổ. Từ Đông Dương, ông xin trở về Pháp để chiến đấu. Theo tư liệu của Trung tâm Lưu trữ quốc gia I, khi được đề nghị ở lại, ông đã bày tỏ ý muốn ra trận để làm gương cho những người khác, đồng thời nói một câu thường được nhắc lại khi viết về cuộc đời ông: “Tôi vừa là người Pháp, vừa là người An Nam, bổn phận của tôi nặng gấp đôi.”

Trở lại châu Âu, Vị phục vụ trong lực lượng hàng không Pháp. Những chuyến bay của ông giờ đây không còn mang tính thử nghiệm. Chúng diễn ra trên bầu trời chiến tranh, giữa hỏa lực phòng không và những trận địa của quân Đức. Ông thực hiện các nhiệm vụ trinh sát, trong đó có những chuyến bay ở độ cao thấp để thu thập thông tin cho Bộ chỉ huy. Tài liệu lưu trữ Việt Nam cho biết ông từng cùng phi công Marc Bannin bay trên máy bay Voisin, thực hiện nhiều chuyến trinh sát và đưa về những thông tin có giá trị quân sự. Những thành tích ấy góp phần giúp ông được trao Bắc Đẩu Bội tinh.

Tai nạn 

Năm 1915, máy bay của Đỗ Hữu Vị gặp bão và rơi tại khu vực Laffaux, thuộc Picardie. Ông bị thương đặc biệt nghiêm trọng: gãy tay trái, tổn thương hàm mặt và hộp sọ, từng rơi vào tình trạng hôn mê kéo dài. Nhưng ông sống sót.

Vết thương khiến Vị không còn đủ sức trực tiếp điều khiển máy bay như trước. Tuy vậy, ông vẫn không rời chiến trường. Sau khi hồi phục, ông trở lại lực lượng hàng không với vai trò quan sát viên trên không. Khi sức khỏe không còn cho phép tiếp tục nghề bay, ông chuyển sang bộ binh. Năm 1916, ông được thăng đại úy và trở lại Trung đoàn Lê dương.

Ngày 9/7/1916, tại mặt trận Somme, Đỗ Hữu Vị dẫn quân tấn công quân Đức. Ông bị trúng đạn ngay trên tuyến đầu. Theo tư liệu lưu trữ, dù bị thương nặng, ông vẫn ra lệnh cho binh sĩ tiếp tục tiến lên. Sau đó ông tử trận, khi mới 33 tuổi.

Năm 1921, hài cốt Đỗ Hữu Vị được người anh là Đỗ Hữu Chấn đưa về Việt Nam, an táng trong phần mộ gia đình. Nhưng ký ức về người phi công trẻ không dừng lại ở đó. Nước Pháp từng đưa hình ông lên tem phát hành tại Đông Dương và đặt tên ông cho nhiều đường phố. Năm 2021, Hội đồng Paris thông qua việc đặt tên Place Do Huu Vi, chính thức ghi nhận ông là một quân nhân và là “premier aviateur originaire de l’actuel Vietnam” – phi công đầu tiên có nguồn gốc từ Việt Nam hiện nay. Một năm sau, ngày 29/6/2022, quảng trường được làm lễ khánh thành với sự hiện diện của đại diện chính quyền Paris, Đại sứ quán Việt Nam và thân nhân gia đình Đỗ Hữu Vị.

Từ Chợ Lớn đến Saint-Cyr, từ những chiến trường Maroc đến bầu trời châu Âu, rồi kết thúc cuộc đời bên sông Somme, hành trình của Đỗ Hữu Vị chỉ kéo dài 33 năm nhưng chứa đựng những biến chuyển lớn của lịch sử đầu thế kỷ XX. Ông sinh ra trong một gia đình quyền thế ở Nam Kỳ, trở thành sĩ quan Pháp, rồi là một trong những phi công quân sự tiên phong của thời đại.

Có thể nhìn Đỗ Hữu Vị từ nhiều góc độ khác nhau – một người Việt trong quân đội Pháp, một sĩ quan thuộc địa, một phi công tiên phong hay một nhân vật của Thế chiến thứ nhất. Nhưng dù đứng từ góc nhìn nào, cuộc đời ngắn ngủi của ông vẫn cho thấy một điều đáng chú ý: ở thời điểm chiếc máy bay vừa xuất hiện trên bầu trời nhân loại, đã có một người con của Sài Gòn – Chợ Lớn ngồi vào buồng lái và bước vào lịch sử hàng không thế giới.

Và hơn một thế kỷ sau, tại Paris, tên ông vẫn còn trên một quảng trường bên sông Seine.

LÂM MINH