Những nhiếp ảnh gia đầu tiên của Sài Gòn xưa

Ngay từ những năm đầu người Pháp đặt chân vào Nam Kỳ, Sài Gòn đã trở thành một trong những địa điểm đầu tiên ở Việt Nam được ghi lại bằng máy ảnh. Những bức ảnh ban đầu không chỉ nhằm phục vụ nhu cầu tư liệu của chính quyền thuộc địa hay những chuyến thám hiểm, mà dần trở thành một cách lưu giữ diện mạo đô thị, đường phố và đời sống cư dân Sài Gòn.

Trong số những người cầm máy đầu tiên tại thành phố có Charles Parant, Clément Gillet, Émile Gsell, Pun Lun và sau đó là John Thomson. Họ thuộc nhiều quốc tịch khác nhau, nhưng cùng góp phần tạo nên những hình ảnh sớm nhất về Sài Gòn vào nửa sau thế kỷ XIX.

Những khuôn hình đầu tiên của Sài Gòn

Khoảng giữa thập niên 1860, khi kỹ thuật nhiếp ảnh còn rất mới mẻ, Sài Gòn đã xuất hiện những hiệu ảnh đầu tiên. Charles Parant và Clément Gillet được ghi nhận là những người hoạt động rất sớm tại thành phố. Tuy nhiên, tư liệu về hai nhân vật này còn khá hạn chế.

Nổi bật hơn cả là Émile Gsell (1838–1879). Đến Nam Kỳ trong những năm 1860, Gsell nhanh chóng gắn bó với nhiếp ảnh và mở cơ sở tại Sài Gòn. Ông không chỉ chụp chân dung mà còn ghi lại đường phố, công trình, phong cảnh và con người Nam Kỳ.

Những tấm ảnh của Gsell có giá trị đặc biệt bởi chúng đưa người xem trở lại một Sài Gòn còn rất khác với thành phố ngày nay: những con đường chưa đông đúc, các công trình thuộc địa mới hình thành, ghe thuyền trên sông rạch, chợ búa và những nhóm cư dân với trang phục, sinh hoạt đặc trưng của Nam Bộ.

Cùng thời kỳ ấy, Pun Lun, một nhiếp ảnh gia người Hoa từ Hồng Kông, cũng hoạt động tại Sài Gòn. Ảnh của ông góp thêm một góc nhìn khác về thành phố thuộc địa đang phát triển nhanh chóng, nơi người Việt, người Hoa, người Pháp và nhiều cộng đồng khác cùng sinh sống, buôn bán.

Năm 1867, nhiếp ảnh gia người Scotland John Thomson đến Sài Gòn. Những hình ảnh ông ghi lại sau đó trở thành nguồn tư liệu quý về Đông Nam Á thế kỷ XIX. Không chỉ quan tâm đến cảnh quan, Thomson còn đặc biệt chú ý đến con người và đời sống thường nhật.

Từ những công trình thuộc địa đến đời sống thường ngày

Điều đáng chú ý ở nhiếp ảnh Sài Gòn thời kỳ đầu là chiếc máy ảnh dần chuyển từ công cụ ghi nhận kiến trúc và phong cảnh sang phương tiện ghi lại sinh hoạt của con người.

Một khu chợ, một bến sông, những người bán hàng rong, người phu khuân vác hay một nhóm cư dân đứng bên đường — những cảnh tưởng như bình thường ấy ngày nay lại trở thành những tư liệu lịch sử vô giá.

Nhờ nhiếp ảnh, chúng ta có thể nhìn thấy Sài Gòn không chỉ qua bản đồ và những văn bản hành chính của chính quyền thuộc địa, mà qua gương mặt của người dân, quần áo họ mặc, phương tiện họ sử dụng, cách họ buôn bán và không gian họ sinh sống.

Đó cũng là điểm khác biệt giữa ảnh tư liệu và những bản vẽ hay mô tả bằng chữ. Một bức ảnh có thể đồng thời ghi lại hàng chục chi tiết mà người chụp đôi khi không chủ ý: một chiếc xe kéo ở góc phố, bảng hiệu của một cửa hàng, cách bày hàng trong chợ hay kiến trúc của những căn nhà bên đường.

Người Việt bước vào lịch sử nhiếp ảnh

Nếu những nhiếp ảnh gia người Pháp và người nước ngoài là những người đặt nền móng cho nhiếp ảnh tại Việt Nam, thì từ cuối thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX, người Việt bắt đầu tiếp nhận và phát triển nghề này.

Đặng Huy Trứ thường được nhắc đến như người Việt đầu tiên học và đưa nghề nhiếp ảnh vào Việt Nam. Sau đó, những người như Nguyễn Đình Khánh (Khánh Ký) góp phần đưa nhiếp ảnh Việt Nam từ một kỹ thuật mới lạ trở thành một nghề nghiệp thực sự.

Đến thế hệ Võ An Ninh, chiếc máy ảnh đã có một vai trò khác. Võ An Ninh không thuộc lớp nhiếp ảnh gia đầu tiên của Sài Gòn trong thập niên 1860, nhưng ông là một trong những nhà nhiếp ảnh Việt Nam quan trọng đã ghi lại đời sống Sài Gòn vào giữa thế kỷ XX.

Những bức ảnh của ông về chợ Bến Thành, Chợ Lớn, Thủ Đức, Lăng Ông, các khu phố và đời sống người dân cho thấy một Sài Gòn rất khác: thành phố đã hiện đại hơn, nhưng bên cạnh những đại lộ và công trình mới vẫn tồn tại những khu chợ, bến xe, hàng quán, đình chùa và sinh hoạt dân gian.

Những người lưu giữ ký ức Sài Gòn

Từ những tấm kính ảnh đầu tiên của Émile Gsell đến những bức ảnh đời thường của Võ An Ninh, lịch sử nhiếp ảnh đã song hành với quá trình biến đổi của Sài Gòn.

Nếu Gsell và những đồng nghiệp của ông giúp hậu thế nhìn thấy Sài Gòn của những năm 1860–1870, thì các nhiếp ảnh gia Việt Nam về sau giúp ghi lại thành phố từ một góc nhìn gần gũi hơn với đời sống bản địa.

Qua ống kính của họ, Sài Gòn không chỉ là những công sở, nhà thờ, đại lộ hay công trình thuộc địa. Đó còn là những người bán hàng ngoài chợ, những chuyến xe, những người chèo ghe, những đứa trẻ, những người lao động và những gia đình bình thường.

Chính những hình ảnh tưởng như vụn vặt ấy đã làm nên một kho ký ức đặc biệt: Sài Gòn được nhìn thấy qua đời sống của chính con người từng sống trong thành phố ấy.

THANH TÂM